Poczet szlachty mazowieskiej
- województwo płockie

  Jak powstawał katalog nazwisk i miejscowości * Mapa województwa * Ethos szlachty mazowieskiej * Kilka słów o historii... * Polecane strony * Strona główna



Województwo płockie XVI - XVIII wiek


Ziemia płocka
 - powiat bielski
 - powiat płocki
 - powiat płoński
 - powiat raciąski
 - powiat sierpski


 
 Ziemia zawkrzeńska
- powiat mławski
- powiat niedzborski
- powiat szreński






Herb województwa

 
Jak świadomie i pożytecznie korzystać ze zbioru nazwisk, herbów i miejscowości ?

 Nazwiska

   Wszystkie występujce w Poczcie nazwiska szlacheckie zostały zaczerpnięte ze źródeł drukowanych i rękopiśmiennych albo z opracowań historycznych autorstwa uznanych autorów. Warto zauważyć, że formowanie się nazwisk na terenie Mazowsza było procesem długotrwałym. Niektóre z nich były zapisywane w obecnej postaci, to jest w formie zakończonej na "-ski", "-cki" już w połowie XV w. Za przykład mogą posłużyć nazwiska Ciecierski, Janowski notowane w źródłach w 1451 roku, Kozicki 1452 r., Gorski 1459 r.  Przez ponad stulecie równolegle występowały formy starsze, tj. nazwiska zapisywane: "z Ciecierska" (de Cieciersko), z Gory (de Gora). W każdym przypadku źródłosłów stanowiła nazwa dziedziczonej przez rycerza  (szlachcica) wsi.

Jak łatwo się domyśleć, przynajmiej na początku opisywanego okresu nazwiska szlacheckie nie były trwałe. Rycerz sprzedając lub zamieniając wieś zmieniał też nazwisko. Dlatego też osoby noszące obecnie tożsame nazwisko mogą być ze sobą w ogóle nie spokrewnione, a jednocześnie należeć do stanu szlacheckiego i wywodzić swoje rodowody z tych samych miejscowości.

  Nazwiska trwałe, dziedziczone niezależnie od posiadanej na prawie rycerskim ziemi zaczęły przeważać na Mazowszu od końca XVI w. Proces formowania się nazwisk szlacheckich zakończył się praktycznie jeszcze o wiek później. Było to zjawisko unikalne w całej Rzeczypospolitej, gdyż w innych częściach państwa proces ten przebiegał znacznie szybciej.

  Brzmienie nazwisk widniejących w Poczcie zostało zaczerpnięte ze źródeł odnoszących się do różnych okresów historycznych Przyjąłem zasadę, że podaję najstarszą odnalezioną pisownię nazwiska, zakończoną na "-cki", "-ski". Najwcześniejsze formy mają rodowód średniowieczny, najpóźniejsze powstały  dopiero w czasach baroku. Mogło się zdarzyć i tak, że dane nazwisko uformowało się w XV w. ale nie natrafiłem na nie w dostępnych mi źródłach i dlatego w Poczcie widnieje forma bardziej współczesna.  

Podsumowując: jeżeli określone nazwisko figuruje w Poczcie przy nazwie wsi, można przyjąc, że przybrał je szlachcic dziedziczący daną wieś w okresie pomiędzy XV a XVII wiekiem.  Tak brzmiące nazwisko szlacheckie mogło przetrwać do czasów współczesnych wśród potomków dawnego właściciela albo mogło zaniknąć wraz z  wymarciem rodziny. Nazwisko było najczęściej wtórne w stosunku do nazwy miejscowości (choć zdarzały się i sytuacje odwrotne). Od nazw wsi królewskich lub kościelnych oraz miast nazwiska szlacheckie zwykle nie powstawały.



Herby

     Herby, czy też precyzyjniej mówiąc zawołania herbowe, takie jak: "Jastrzębiec", "Dołęga", "Cholewa" identyfikowały poszczególne rody heraldyczne. Geneza rodów herbowych jak i właściwych im herbów nie została do końca w nauce wyjaśniona. Rodowców łączyły więzy solidarności oraz pewne wzajemne prawa i obowiązki np. prawo  bliższości  przy sprzedaży ziemi. Wiadomo, że rody występowały na Mazowszu od czasów przedhistorycznych..

  Początkowo współrodowcy rezydowali na zwartych obszarach ale w następstwie różnych wydażeń - politycznych migracji, zamian wsi,  zawierania małżeństw itd. terytoria rodowe nachodziły na siebie, utraciły zwartość, aż do znacznego przemieszania. Jest to szczególnie wyraźne na terenach północego Mazowsza, które były kolonizowane  dopiero w XV w.

 Przedstawiciele poszczególnych rodów, średniowieczni rycerze zamieszkiwali w różnych miejscowościach, od których niekiedy ich potomkowie przybierali nazwiska.

  Zjawisko to wymaga zilustrowania przykładem. Tak oto, w 1408 r. w Kozich Brodach dziedziczył rycerz należący do rodu Bolestów (czyli Jastrzębców). Jego współrodowcy mieszkali również w nieodległym Malewie, Niedrożu, Osieku. Potomkowie po mieczu tamtego rycerza, dziedziczący wieś Koziebrody w 1488 r. pisali się już jako Koziebrodzcy ale nadal przynależeli do rodu Bolestów. Wraz z nimi przynależeli doń potomkowie po mieczu dawnych sąsiadów: Malewscy, Niedroscy, Osieccy.

  Sytuacja może być bardziej złożona. W Kodułtowie na początku XV w. dziedziczył rycerz herbu Trzaska, którego potomkowie nazwali się Kodułtowskimi. Jednak obok Trzasków Kodułtowskich w Kodułtowie, w pewnym momencie historycznym zamieszkali  też przedstawiciele rodu Jastrzębców. Ci przybrali również nazwisko Kodułtowskich, tyle że herbu Bolesta.

Podsumowując: jeżeli w Poczcie przy nazwie miejscowości znajduje się nazwa herbu oznacza to, że rycerze o tym zawołaniu tam zamieszkowali. Mogło to mieć miejsce zarówno przed połową XV w. jak i później.  Mogli przybrać nazwisko odmiejscowe albo wcześniej wyprowadzić się lub wymrzeć. Nie są  natomiast uwzględniane w Poczcie herby, którymi pieczętowała się  szlachta zamieszkująca wprawdzie w danej wsi, ale nosząca nazwisko nabyte wcześniej od nazwy innej miejscowości np. Łępińscy h. Gozdawa mieszkający w Kraszewie.


Wskazówki do świadomego czytelnika:

  -  noszenie szlachekiego nazwiska nie oznacza jeszcze, że jest się szlachcicem, ponieważ nazwisko zaczerpnięte od danej wsi mogą nosić także np. potomkowie chłopów tam pracujących.

   - noszenie szlacheckiego nazwiska i bycie szlachcicem, nie oznacza bynajmniej samo w sobie przynależności do gniazdowej szlachty mazowieskiej, ponieważ w Rzeczypospolitej istniało wiele wsi o identycznych nazwach (np. były różne Kowalewa, liczne Wole, Nowe Wsie itp.), od których jednakowo brzmiące nazwiska mogły powstawać.

   - noszenie szlacheckiego nazwiska i bycie gniazdowym szlachcicem mazowieckim nie oznacza jeszcze przynależności do określonego rodu  i prawa pieczętowania się określonym herbem, ponieważ w jednej wsi na przestrzeni wieków mieszkali często przedstawiciele wiele rodów heraldycznych, którzy mogłi przybierać od nazwy wsi identycznie brzmiące nazwiska.

Podsumowując: badając historię rodziny przy wykorzystaniu "Pocztu szlachty mazowieskiej" należy: 1) ustalić, czy jest się szlachcicem (tj. synem szlachcica z prawego łoża); 2) ustalić, czy  szlachetni przodkowie po mieczu dziedziczyli ziemię w okreśłonej wsi na Mazowszu i czy od niej wzięli nazwisko; 3) zbadać do którego z zamieszkujących tę wieś rodu heraldycznego antenaci nasi należeli.


Współpraca

Osoby zainteresowane współpracą przy rozbudowie PSzM mogą to uczynić:

a) przesyłając mój adres dane dotyczące nieuwzględnionych bądź błędnie podnaych nazwisk i herbów powiązanych z danymi miejscowościami w województwie płockim wraz ze wskazaniem źródła informacji

b) przesyłając materiały bądź link wskazujący sieciowe zasoby o historii  i współczesności szlachty mazowieskiej

c) zostając badaczem historii rodziny - z umieszczeniem swojego nazwiska i adresu e-mail albo adresu strony internetowej [BADACZE]


Copyright © by Karol Dobrzeniecki